Τετάρτη, 3 Ιανουαρίου 2018

Ερμηνεία Θείας Λειτουργίας

ΕΝΟΡΙΑΚΑ ΚΗΡΥΓΜΑΤΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ
12η ομιλία 

4. Υπέρ του αγίου οίκου τούτου και των μετά πίστεως ευλαβείας και φόβου Θεού εισιόντων εν αυτώ του Κυρίου δεηθώμεν. Ας δεηθούμε στον Κύριο για αυτόν εδώ τον άγιο ναό, και για κείνους που εισέρχονται σε αυτόν με πίστη, με ευλάβεια και φόβο Θεού.

Ο επίγειος ναός είναι η παρουσία του Θεού. Ναός : από το ρήμα –ναίω- που σημαίνει κατοικώ. Στο ναό κατοικεί η Χάρη του Θεού. Χαρακτηρίζει ο ι. Χρυσόστομος το ναό ως «λιμάνι γαλήνιο» στις μέριμνες της ζωής, «υπήνεμο» στις θύελλες της ζωής, «πνευματική αύρα» στα καθημερινά προβλήματα, και όσοι απουσιάζουν από το ναό ζημιώνονται. Ο Ναός είναι «Άγιος» επειδή καθαγιάζεται από την Αγία Τριάδα.

Ο Μυστηριακός Δείπνος τελέστηκε στο υπερώο που ήταν το σπίτι του Ιωάννη του Θεολόγου. Με την ίδρυση της Εκκλησίας την ημέρα της Πεντηκοστής, τα σπίτια των πρώτων χριστιανών γίνονται οι τόποι σύναξης όπου μετά το δείπνο, στο ίδιο τραπέζι ετελείτο το μυστήριο της θείας Ευχαριστίας. Την εποχή των διωγμών οι χριστιανοί πήγαιναν τα βράδια μυστικά στις κατακόμβες, στα υπόγεια κοιμητήρια των μαρτύρων και επί του τάφου του μάρτυρος τελούσαν το μυστήριο. Είναι γνωστές οι κατακόμβες της Μήλου και της Ρώμης. Αργότερα με το διάταγμα των Μεδιολάνων το 313 μ.Χ. οι χριστιανοί αρχίζουν φανερά να κτίζουν τους πρώτους ναούς ξεχωριστούς τόπους λατρείας, με ρυθμό την παλαιοχριστιανική βασιλική. Αργότερα, δημιουργήθηκαν και άλλοι τύποι ρυθμών όπως ο βυζαντινός ρυθμός που είναι οι Ταξιάρχες. Η Παναγία είναι ρυθμού βασιλικής τρίκλητης, σταυρεπίστεγης μετά τρούλου.

Κάθε ναός αποτελείται από τρία μέρη, το Νάρθηκα, τον κυρίως Ναό και το Ιερό Βήμα. Ο Νάρθηκας με πύλες, παλιά ήταν ο χώρος παραμονής των κατηχουμένων, των μετανοούντων, ήταν ο χώρος που διαβαζόταν το μωρό στο σαραντισμό του όπως και τώρα. Ήταν επίσης ο χώρος παραμονής, αυτών που δεν είχαν ακόμη εισέλθει στην πίστη αλλά μπορούσαν να παρακολουθήσουν ένα μέρος της λειτουργίας. Στο Νάρθηκα στέκονταν και οι «προσκλαίοντες» όσοι πιστοί ήσαν σε επιτίμιο λόγω των αμαρτιών τους. Στο Νάρθηκα κυρίως αγιογραφούνται οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, και οι Σύββηλες ιέρειες που μίλησαν για το Θεό και είναι οι προ Χριστού χριστιανοί. Στο νάρθηκα υπάρχει η αγιογραφία της δευτέρας παρουσίας του Κυρίου μας με την επιβλητική κρίση των ανθρώπων και τις δύο πνευματικές καταστάσεις του Παραδείσου και της Κολάσεως. Ίσως η ονομασία νάρθηκας έχει σχέση με το νάρθηκα το επίμηκες ιατρικό εργαλείο γιατί και αυτός είναι μακρόστενος. Σήμερα στο χώρο του νάρθηκα στα μοναστήρια τελούνται οι μικρές ακολουθίες του αποδείπνου, χαιρετισμών, της ενάτης. Από το νάρθηκα μπαίνουμε στον κυρίως ναό (συμβολίζει τη γή) και είναι ο χώρος των πιστών,  και το ιερό βήμα που είναι τα άγια (συμβολίζει τον ουρανό) ο χώρος του λειτουργούντος ιερέα.   Το τέμπλο με τις μεγάλες εικόνες, χωρίζει τα δύο μέρη του ναού και κάνει το ιερό απροσπέλαστο. Το τέμπλο είναι μεταγενέστερο και σε εποχές δύσκολες όλο και πιο ψηλά ανέβαινε. Αποτελείται το τέμπλο από δύο παραπόρτια βόρειο και νότιο με τους δύο αρχαγγέλους και την κεντρική πύλη την ωραία πύλη που συμβολίζει την πύλη του ουρανού. Ο ναός είναι αγιογραφημένος με αγίους και με γεγονότα από τη ζωή του Κυρίου μας. Οι άγιοι είναι υπερυψωμένοι επειδή νίκησαν το κοσμικό φρόνημα και αγάπησαν το Χριστό. Υπάρχει ο λεγόμενος εορταστικός κύκλος στις καμάρες του ναού, και πάνω στο τέμπλο εικονίζεται το δωδεκάορτο- οι δώδεκα μεγάλες Δεσποτικές και Θεομητορικές Εορτές. Ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό και δεσπόζει η εικονογραφία του παντοκράτορα ευλογούντα. Γύρω από το τύμπανο υπάρχει ό χορός των προφητών που προφήτευσαν τον Κύριο. Στα τέσσερα τόξα εικονίζονται οι τέσσερις ευαγγελιστές που έγραψαν για τον Χριστό. Τίποτα δεν είναι παράλογο μέσα στο ναό και όλα έχουν τη δική τους ξεχωριστή θέση. Στην κόγχη του ιερού εικονίζεται πάντοτε η Παναγία μας να παρακαλεί με τα χέρια σε στάση ικεσίας. Είναι ανάμεσα στη γη και στον ουρανό. Οι εικόνες όπως σοφά είπε κάποιος είναι το βιβλίο του λαού. Η εικονογραφία είναι μία τέχνη που παραπέμπει σε μία μεταφυσική, σε ένα υπέρλογο κόσμο της ορθόδοξης πνευματικής ασκητικότητας που και ο χρόνος πολλές φορές εκμηδενίζεται και το μέλλον γίνεται παρόν όπως και το παρελθόν γίνεται παρόν. Μέσα στην Εκκλησία ζούμε τα έσχατα. Οι Ρωμαιοκαθολικοί ως φυσιοκράτες έχουν τα αγάλματα, οι προτεστάντες έχουν μόνο το σταυρό και οι ιεχωβάδες τίποτα, επειδή θεωρούν τα πάντα είδωλα. Στο Ιερό υπάρχει στο κέντρο η Αγία τράπεζα, το θυσιαστήριο, ο Γολγοθάς με το κατασάρκιο, το πρώτο ένδυμα που συμβολίζει το σάβανο του Κυρίου μας και το δεύτερο λαμπρό κάλυμμα την ενδυτή. Πίσω από την αγία τράπεζα είναι ο Σταυρός του Κυρίου μας με την ακοίμητη κανδήλα για να μας θυμίζει την επαγρύπνηση της ψυχής. Κάθε ναός βλέπει στην ανατολή βλέπει τον Παράδεισο. Τα κοιμητήρια και οι τάφοι βλέπουν και αυτά στην ανατολή επειδή από την ανατολή θα έλθει ο Κύριος κατά την Δευτέρα Παρουσία Του. Στον κυρίως ναό υπάρχουν τα κεριά που φέρνουν το φως του Χριστού, και τα ανάβουμε υπέρ φωτισμού, υγείας και αναπαύσεως. Τα κεριά δηλώνουν την ανάσταση του Χριστού. Υπάρχουν τα κανδήλια στις εικόνες ως πράξη αναζήτησης του θείου ελέους. Ο πολυέλαιος συμβολίζει τις ψυχές των κεκοιμημένων που βρίσκονται στη θριαμβεύουσα εκκλησία. Όταν κουνάμε τους πολυελαίους δείχνουμε την λατρευτική κίνηση και την πανηγυρική χαρά που ζούν οι κεκοιμημένοι μέσα στη δόξα τους. Τα καθίσματα μνημονεύονται από την εποχή του τρίτου αιώνα και τα στασίδια στα οποία ακουμπούν-στηρίζονται όρθιοι οι πιστοί υπενθυμίζουν την συνανάσταση με το Χριστό. Οι ιερείς κάθονταν στο σύνθρονο του ιερού. Οι καμπάνες «οι συνακτήριοι κώδωνες της εκκλησίας» (κατά τον Παχυμέρη), το σήμαντρο, το τάλαντο των μοναστηριών είναι από κράμα μετάλλων με μελωδικό ήχο που προμηνύουν την έναρξη της ακολουθίας. Το 865 μ.Χ. οι πρώτες 12 καμπάνες από την Καμπανία της Ιταλίας τοποθετήθηκαν στην Αγία Σοφία της Πόλεως. Τα χρόνια της τουρκοκρατίας απαγορεύτηκαν οι καμπάνες «επειδή τάραζαν τον ύπνο των νεκρών μουσουλμάνων» (κατά το Κοράνι) και αναβίωσε ο παλαιός θεσμός των «λαοσυνακτών» η «θεοδρόμων», δηλαδή υπήρχαν ειδικά άτομα που ονομάζονταν «κράχτες», πήγαιναν στα σπίτια και ενημέρωναν την έναρξη της λειτουργίας: «χριστιανοί κοπιάσατε εις την λειτουργίαν». Το Δεσποτικό είναι ο θρόνος του αρχιερέα εις τύπον του Ιησού Χριστού. Τα ψαλτήρια δεξιά κι αριστερά με τους χορούς των ψαλτών. Ο άμβωνας που υπάρχει σε μεγαλύτερες εκκλησίες στην άκρη, και μάλιστα παλαιά ήταν στο κέντρο της εκκλησίας όπου ανέβαιναν οι ψάλτες και έψελναν και κατέβαιναν εξ’ ου και οι λεγόμενες «καταβασίες». Άμβωνας αρχαίος υπάρχει στον καθεδρικό της μητροπόλεως «Σταγών και Μετεώρων». Στον άμβωνα ο διάκονος διαβάζει το Ευαγγέλιο και ο κήρυκας κηρύττει το λόγο του Θεού. Στην παράδοση της Εκκλησίας μας έχει μείνει η οπισθάμβωνος ευχή.- η τελευταία ευχή που λέει ο ιερέας στην εικόνα του Χριστού.  Τα μανουάλια συμβολίζουν την πύρινη στήλη που φώτιζε το λαό του Ισραήλ μέσα στη νύκτα. Ξεκινούν με τρείς στήλες που συμβολίζουν τον Τριαδικό Θεό, καταλήγουν σε ένα κορμό που συμβολίζει την κατάβαση του Θεού στον κόσμο, και τα τρία πόδια την φανέρωση των Τριών Προσώπων από το Χριστό στον κόσμο.

Να πούμε εδώ πως στις παλαιοχριστιανικές εκκλησίες υπήρχαν πολλά ξεχωριστά κτίσματα γύρω από το ναό για τις ανάγκες των πιστών. Υπήρχε στην αυλή η φιάλη που έπλεναν τα χέρια τους οι προσερχόμενοι,, υπήρχε χώρος ειδικός για τις ευχές των εξορκισμών των κατηχουμένων, υπήρχε το βαπτιστήριο, μία μικρή υπόγεια δεξαμενή σε σχήμα σταυρού, υπήρχε το διακονικό και το σκευοφυλάκιο. Επικρατούσε έτσι μία τάξη, ησυχία, και ευπρέπεια στα μυστήρια και στις ακολουθίες που γίνονταν σε διαφορετικά μέρη του ναού. Σήμερα όμως όλα γίνονται μέσα στον κυρίως ναό γι’ αυτό και υπάρχει μία σχετική αταξία, η, χρειάζεται μία προετοιμασία για κάθε μυστήριο.

Επίσης τα άνθη έχουν τη θέση τους μέσα στο ναό από τα παλιά χρόνια μέχρι και σήμερα σε ιδιαίτερες εορτές όπως του Σταυρού, των Βαίων, στο «ανάστα ο Θεός» και μάλιστα άνθη συγκεκριμένα για κάθε περίσταση. Το θυμίαμα, ο φωτισμός, τα αναθήματα-αφιερώματα λόγω θεραπείας όπως αυτά στην εικόνα του Αγίου Μόδεστου από ιάσεις ζώων, τα άμφια και οι κορδέλες, τα λάβαρα από την εποχή του Μ. Κων/νου, και τα χριστιανικά σύμβολα όπως η άγκυρα, η κιβωτός,  η άμπελος, το λιοντάρι, το ψάρι, ο αμνός, ο αστέρας, το περιστέρι. Τα πάντα μέσα στο ναό είναι και μία τέχνη, είναι πολιτισμός. Το υλικό στοιχείο λαμβάνει πνευματική υπόσταση και μέσα στο υλικό κατασκεύασμα του ναού ζούμε το μυστήριο της Εκκλησίας. Ο Άγιος Μάξιμος λέει πως η Εκκλησία και ο ναός είναι όπως η ψυχή και το ανθρώπινο σώμα. Φαίνεται το σώμα αλλά η ψυχή είναι αυτή που δίνει πνοή στο σώμα. Με τον ίδιο τρόπο φαίνεται ο ναός που κρύβει το Εκκλησία.  Όλα έχουν μία λογική εξήγηση που οφείλουμε να μάθουμε. Ο Επιτάφιος που συμβολίζει τον τάφο του Κυρίου μας και οι μυροφόρες με τα αρώματα που πήγαν για να κλάψουν το Χριστό και να τον αλείψουν με μύρο, είναι εικόνες και πράξεις με βαθύ νόημα.



Η Εκκλησία μας ζει την κάθε στιγμή του Θεανθρώπου, και θεικά και ανθρώπινα, φυσικά και υπέρλογα, ο Εορταστικός χρόνος επαναλαμβάνεται κάθε φορά σα να γίνεται αυτή τη στιγμή το κάθε γεγονός. «Το σήμερον γεννάται» είναι αληθινό όπως και «το σήμερον κρεμάται». Έχουμε στο ναό η αναβίωση όλου του μυστηρίου της θείας οικονομίας για να βλέπουμε εμείς οι άνθρωποι και να κατανοούμε κάθε στιγμή το μέγεθος της αγάπης του Θεού και την συγκατάβασή Του προς τον άνθρωπο προσφέροντάς του το ανεκτίμητο δώρο: τη σωτηρία του. ΑΜΗΝ. 



Επιμέλεια:
Πρωτ. Δημήτριος Ι. Αμπελάς 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου